.:::اولو اولوس:::.

_{محمدرضا خیری فام}

     _{چوخلارین دوشوندویونون تام ترسینه گولوستان و تورکمنچای موقاویله لرینده قوتسال تورپاقلاریمیز روسلارا پای وئریلمه دی. بلکه قانلی دؤیوشلردن سونرا چوخلو ندنلره گؤره روسلار ساواشی قازانیب، بیز توپراقلاریمیزی ایتیردیک.}

     _{تاریخده یازیلدیغینا گؤره، 1796- جی ایلین یاز مؤسومونده « زوبوو»ون باشچیلیغی آلتیندا روس قوشونو آذربایجانا دوغرو یورویرک «دمیر قاپی دربند»ی ایشغال ائدیر.}

     _{12 سئنتیابر 1801- ده ایمپراتور 1- جی آلکساندر، شرقی گورجوستانین روسییایا بیرله شدیریلمه سی حاققیندا مانیفئست ( بیلدیری- بیاننامه ) ایمضالاماسی سونوجوندا آذربایجانین قازاخ، شمش اددین، بورچالی و پمبک کیمی بؤلگه لری روسییایا قاتیلیر.}

     _{1803- جو ایلین سئنتیابر آیینین 12- سینده شیخ علی خان دمیر قاپی دربندی یئنی دن قوبا خانلیغینا بیرلشدیریر. همین ایلده یانوار آیینین 2- سینده جاواد خان گنجه ده بیر آیدان آرتیق قهرمانجاسینا گئنئرال سیسیانوو باشچیلیق ائتدییی روس اوردوسونون قارشیسیندا دایاندیقدان سونرا اؤلدورولور.}

     _{15 و 21 مای 1805- ده کوره کچای موقاویله لرینده قاراباغ و شکی خانلیقلاری روس ایمپراتورلوغونا آرتیریلیر. 27 دئکابردا ایسه روسلار شاماخی خانلیغینی ایشغال ائدیرلر.}

   _{1806  - جی ایلده، روس اوردوسو اییون آیینین 22- سینده دمیرقاپی دربندی، اوکتیابرین 3- ده ده باکی نی توتوب، باکی خانلیغینی آرادان قالدیریرلار.}

    _{1809 - جو ایلده، مای آیینین اورتالاریندا، روس قوشونو ناخچیوانین قارابابا کندینین یاخینلیغیندا آغیر مغلوبیته اوغراییر.}

   _{1812  - جی ایلده ناپالئونون روسییا یوروشوندن دیرلنمه یه چالیشان عابباس میرزه ایشغال اولونان توپراقلارا یوروش ائتسه ده، روسلار گئنئرال کوتلیارئوئسکی نین اؤندرلییی ایله اوستونلوک قازانیرلار.بو ایلین اوکتیابر آیینین 10- دا روسلار آسلاندوز دؤیوشونده، قجر اوردوسونو یئنیرلر. روسلار دئکابرین 12- سینده ده لنکران خانلیغینی آلیرلار.}

     _{1813- جو ایلین 12 اوکتیابر ( 1192- جی ایلین مهر آیینین 20- سی ) تاریخینده قاراباغین گولوستان کندینده تاریخیمیزده قارا بیر داستان یازیلاراق بیرینجی قجر- روس ساواشینین قورتارماسینی بیلدیرن موقاویله یه قول چکیلیر. بو موقاویله تاریخده ایمضالاندیغی یئرین آدی ایله آدلانیر. آنلاشمانی قجر حاکمیتی طرفیندن شاه ین وکیلی میرزه عبدالحسین خان، روسلار طرفیندن ایسه رتیششئو ایمضالاییر. بو باریش موقاویله سی باغلاناندان سونرا آذربایجانین قوزئی یاندا اولان خانلیقلاریندان ایروان و ناخچیوانی چیخماق شرطی ایله بوتون خانلیقلار( شیروان، باکی، قاراباغ، شکی، تالیش، قوبا، گنجه ) قوزئی آییسینین جایناغینا دوشور.}

     _{ایکی دوولت آراسیندا باغلانان گولوستان موقاویله سینین متنی:}

     _{ايندييه دک روسييا ايمپئريياسی و ايران دؤولتی آراسيندا مؤوجود اولموش دوشمنچيليک و ناراضی ليغا همين موقاويله ايله بو گوندن اعتيبارن و گله جکده سون قويولور و قوی ايمپئراتور اعلی حضرتلری بوتون روسييا حؤکمداری ايله اعلی حضرت ايران شاهی، اونلارين وليعهدلری، تاختلارینين واريثلری و اونلارين، قارشيليقلی صورتده، عالی دؤولتلری آراسيندا ابدی صولح، دوستلوق و خئييرخواه راضيليق اولسون.}

     _{بير حالدا کی، هر ايکي عالی دؤولت آراسيندا ايلکين علاقه لر واسيطه سيله (……………) يعنی هر بير طرفين حاضيردا تام ماليک اولدوغو تورپاقلارا، خانليقلارا، مولکلره صاحيب قالماسی اساسيندا صولحون برقرار ائديلمه سی آرتيق قارشيليقلی صورتده راضيلاشديريلميشدير، اوندا اينديکی زاماندان اعتيبارن و گله جکده بوتون روسييا ايمپئريياسی و ايران دؤولتی آراسيندا سرحد آشاغيداکی خط اولسون: آدينابازار آدلانان يئردن باشلاياراق، دوز خطله موغان دوزو، آراز چايينداکی يئددی بولاق کئچيدينه دک، اورادان دا اوزو يوخاری کپنک چايينين آرازلا قوووشدوغو يئره، سونرا دا کپنک چايینين ساغ طرفی ايله مئهری داغلاری سيلسيله سينه و اورادان دا خطی قاراباغ و ناخچيوان خانليقلارينين مرزلری ايله داوام ائتديرررک، آلاگؤز داغلاری سيلسيله سی ايله قاراباغ، ناخچيوان، ايروان خانليقلارينين و يئليزاوئتپول دايره سي نين (کئچميش گنجه خانليغينين) بير حيصه سينين مرزلری بيرلشن دره له يز مرزينه دک، بورادان ايروان خانليغينی يئليزاوئتپول دايره سيندن، همچنين قازاخ و شمش اددين تورپاقلاريندان آييران مرزله ائششک مئيدان مرزينه، اورادان دا داغلار سيلسيله سی ايله، چايين ساغ طرفی ايله، اونون آخاری ايستيقامتينده، حمزه چيمن يولو ايله، پمبک داغلاری سيلسيله سی ايله شوراگؤل مرزی ايله، داغلار سيلسيله سی ايله، ماستاراس و آرتيکين آراسی ايله آرپاچايا دک. بونونلا بئله، تاليش مولکو موحاريبه واختي الدن-اله کئچديیينه گؤره، همين خانليغين زينزئلئی و اردبيل طرفدن اولان سرحدلری، داها آرتيق دوروستلوک اوچون، هر ايکي طرفدن قارشيليقلی راضيليقلا سئچيلميش کوميسسارلار (اونلار باش کوماندانلارينين رهبرليیی ايله ايندييه دک هر بير طرفين حقيقی حاکيميتی آلتيندا اولموش تورپاقلارين، کندلرين، دره لرين، همچنين چايلارين، داغلارين، گؤللرين، طبيعی مرزلرين دقيق و تفصيلاتلی تصويرينی وئره جکلر) طرفيندن، بو موقاويله باغلانيب تصديق اولوندوقدان سونرا موعين ائديله جک، اوندا (………….) اساسيندا تاليش خانليغينين سرحد خطی ائله موعينلشديريله جک کی، هر بير طرف ماليک اولدوغو تورپاقلارين صاحيبی قالسين. ائلجه ده، يوخاريدا خاطيرلانميش سرحدلرده، بو و يا باشقا طرفين خطيندن کنارا نه ايسه چيخارسا، هر ايکی عالی دؤولتين کوميسسارلارينين تحليليندن سونرا هر بير طرف ( …………..) اساسيندا تامينات وئره جک.}

     _{شاه اعلی حضرتلری اعلی حضرت بوتون روسييا ايمپئراتورونا صميمي دوستلوق حيسسلری نين ثوبوتو اوچون طنطنه لی صورتده هم اؤز آديندان، هم ده ايران تاختينين عالی وليعهدلری آديندان قاراباغ و ايندی يئليزاوئتپول آدی آلتيندا ايالته چئوريلميش گنجه خانليقلاری، همچنين شکی، شيروان، دربند، قوبا، باکی و تاليش (بو خانليغين روسييا ايمپئريياسینين حاکيميتي آلتيندا اولان تورپاقلاری) خانليقلارينين، بونونلا برابر داغيستان، گورجوستان (شوراگؤله ايالتی ايله بيرليکده) ايمپئرييا، قورييا، مينقرئلييا و آبخازييا، عئينی درجه ده، حاضيردا برقرار ائديلميش سرحد قافقاز خطی (بو سونونجويا و خزر دنيزينه عاييد اولان تورپاقلار و خالقلارلا بيرليکده) آراسينداکی بوتون مولک و تورپاقلارين روسييا ايمپئريياسينين مولکيتينه منسوب اولدوغونو قبول ائدير.}

     _{روس تيجارت گميلرينه اولکی قايدا اوزره خزر ساحيللری ياخينليغيندا اوزمک و اونلاری يان آلماق حوقوقو وئريلير؛ هم ده گمی قضاسی زامانی ايرانليلار طرفيندن دوستلوق کؤمه یی ائديلمه ليدير. ايران تيجارت گميلرينه ده همين بو حوقوق - اولکی قايدا اوزره خزر دنيزينده اوزمک و روسييا ساحيللرينه يان آلماق ايختيياری وئريلير، بورادا دا گمی قضاسی زامانی، قارشيليقلی صورتده، ايرانليلارا هر جور يارديم گؤستريلمه ليدير. حربی گميلره گلديکده ايسه، موحاريبه دن اول، هابئله صولح واختی و هميشه روسييا حربی بايراغی خزر دنيزينده تک مؤوجود اولموشدور. همين احتيرام داخيلينده، اولکی ايختييار ايندی ده يالنيز روسييا دؤولتينه وئريلير کی، اوندان باشقا هئچ بير دؤولتين حربی بايراغی خزر دنيزينده اولا بيلمز.}

     _{هر ايکی طرفدن دؤيوشده اسير آلينميشلاری، خريستيان دينينه و ساییر دينلره منسوب اله کئچيريلميش ساکينلری موقاويله باغلانيب ايمضالانديقدان سونرا، اوچ آی عرضينده، هر بير طرفدن قاراکيلسيه دک (بورادا سرحد ریيسلری اسيرلری قبول ائتمک اوچون اؤز آرالاريندا قارشيليقلی علاقه ياراديرلار) آزوقه و يول خرجلری ايله تامين ائديله رک، بوراخيلسينلار. اؤزباشينا، ياخود قانونو پوزاراق، قاچانلاردان هر بيرينه، ميللييتيندن آسيلی اولماياراق، اؤز کؤنوللو ايسته یينه گؤره اؤز وطنينه قاييتماق آزادليغی وئريلير، قاييتماق ايسته مه ينلر ايسه مجبور ائديلمه سين. بونونلا برابر هر ايکی طرفدن قاچميشلارا آمنيستييا، ياخود باغيشلانما وئريلير.}

     _{بوتون يوخاريدا دئييلنلره علاوه اولاراق اعلی حضرت بوتون روسييا ايمپئراتورو و اعلی حضرت ايران شاهی بويورورلار کی، لازيم اولدوقدا، اعلی حضرتلرين ايقامتگاهلارينا گؤندريلن، اونلارين عالی سارايلارينين قارشيليقلی ناظيرلر و يا ائلچيلری روتبه لرينه و اونلارا تاپشيريلميش ايشلرين مؤهوملویونه مووافيق قبول اولونسونلار؛ شهرلرده تيجارته حيمايه چيليک اوچون تعيين اولونموش مووککيللرين و يا کونسوللارين اون نفردن آرتيق معیيتی اولماسين، اونلار وکيل ائديلميش مأمورلار کيمی وظيفه لرينه لاييق حؤرمت و شرفه ماليک اولماليديرلار، همچنين، امرنامه يه اساسن، بوندان سونرا اونلاری نه اينکی اينجيتمک اولماز، حتتی اينجيکليک اولارسا، تقديم ائديلديکدن سونرا، هر ايکی طرفين تبعه لرينی عدالتله موحاکيمه ائتمک، اينجيديلميشلری موربتله راضی سالماق گرکدير.}

     _{اعلی حضرتلرين، اؤز حؤکومتلريندن، ياخود حؤکومتلری طرفيندن تعيين ائديلميش سرحد ريیسلريندن آلينميش، اونلارين حقيقتن تاجيرلر، روسييا و يا ايران تبعه لری اولدوغونو تصديق ائدن يازيلی سندلره ماليک تبعه لری آراسينداکی تيجارت علاقه لرينه گلديکده، سازيش باغلايان هر ايکی عالی دؤولته قورو يوللا و دنيزله سربست گلمه يه، اورادا کيم نه قدر ايسته ييرسه ياشاماغا، تاجيرلر گؤندرمه يه، همچنين هئچ جور لنگيديلمه دن اورادان چيخيب گئتمه يه، روسييا ايمپئريياسينا منسوب اولان يئرلردن ايران دؤولتينه گتيريلن و قارشيليقلی اولاراق، ايراندان اورا آپاريلان ماللارين ساتيلماسينا و باشقا ماللارلا دييشديريلمه سينه ايجازه وئريله جک. هر ايکی عالی دؤولتين تاجيرلری آراسيندا باش وئره بيله جک موباحيثه لره، اونلارين وظيفه لری و ساییر ايله علاقه دار شيکايتلرينه عادی قايدا اوزره باخيلماسی کونسولا، ياخود مووککيله، اونلار اولماديقدا ايسه يئرلی ريیسه حواله ائديلير. اونلار خواهيشلره تام عدالتله باخمالی، اؤزلری حاق تاميناتی وئرمه لی، ياخود بونو باشقا لازيمی شخصلرين واسيطه سيله طلب ائتمه لی و اونلارين اينجيديلمه سينه و سيخيشديريلماسينا قطعيين يول وئرممه ليديرلر. ايرانا گلميش، روسييا تبعه ليیيندن اولان تاجيرلر، ايسته سه لر، اورادان اؤز ماللاری ايله بيرليکده ايرانلا دوستلوق ائدن باشقا دؤولتلره ده سربست گئده جکلر؛ بوندان اؤترو ايران حؤکومتي بو تاجيرلرين سربست کئچمه سی اوچون اونلاري لازيمی پاسپورتلارلا تامين ائده جکدير؛ بونا تيجارت ايشلری ايله علاقه دار روسييادان روسييا ايله دوستلوق ائدن باشقا دؤولتلره گئتمک ايسته ين ايران تاجيرلری اوچون ده قارشيليقلی صورتده، رعايت ائديله جکدير. ايرانا گلميش روسييا تبعه لريندن کيملرينسه اؤلوم حاديثه سی باش وئررسه، اونلارين موخللفاتلاری، همچنين باشقا داشلا و مولکلری، دوست دؤولتين تبعه لرينه مخصوص اولدوغو اوچون، ايلک نؤوبه ده، ساخلانيلمادان و خلوتی منيمسنيلمه دن، روسييا ايمپئريياسيندا و بوتون مدنی دؤولتلرده ايجرا ائديلديیی کيمی، کيمين هانسی دؤولته، منسوبيتيندن آسيلی اولماياراق، قانونی اساسدان، قبضله، اونلارين يولداشلارينا ياخود قوهوملارينا وئريلمه لی، همين قوهوملارا اؤز آرزولاری ايله و اؤز خئييرلری اوچون بو املاکلاری ايسته ديکلری آداملارا ساتماغا ايجازه وئريلمه ليدير.}

     _{ماللاری موقاويله باغلاميش هر ايکی دؤولتين ساحيللرينه و يا ليمانلارينا، ياخود دا قورو يوللا سرحد شهرلرينه گتيرديکدن سونرا، قارشيليقلی صورتده، تاجيرلره، نظارتی آلتيندا اولدوقلاری گؤمروک حاکيملريندن و يا ايلتيزامچيلاردان ايجازه آلمادان اؤز ماللارينی ساتماق، باشقا ماللاری ساتين، ياخود دييشمه يوللاری ايله آلماق آزادليغی وئريلير کی، تيجارت مانعه سيز دؤوريييه ده اولسون همچنين ساتيجيدان و آليجيدان دؤولت خزينه سی اوچون مونتظم اولاراق و کؤنوللولوک شرطی ايله قانونی روسوملار ييغيلسين.}